سال هاست در جلسات دانشگاهی و نشست های سیاست گذاری، یک جمله را زیاد می شنویم: «دانشگاه باید مدل مالی پایدار پیدا کند». این جمله ساده پشت خودش یک دنیای بزرگ از چالش ها، محدودیت ها و حتی تصمیم های سخت دارد؛ از ورشکستگی و ادغام گرفته تا بازطراحی مدل کسب و کار دانشگاه. حقیقت این است که فضای آموزش عالی در جهان و البته در ایران، وارد دوره ای شده که اگر دانشگاه ها خودشان را با آن وفق ندهند، دیر یا زود با بحران جدی روبه رو می شوند.
پایداری مالی دانشگاه ها؛ مساله ای که دیگر نمی شود از آن عبور کرد
در ایران ترکیب هزینه ها و منابع به شکلی است که دانشگاه ها هر سال با ناپایداری بودجه مواجه اند. وابستگی بالای دانشگاه های دولتی به بودجه عمومی، رشد سریع هزینه های پرسنلی، فرسودگی ساختمان ها و تجهیزات و نبود درآمدهای پایدار باعث شده دانشگاه ها عملاً «بودجه محور» باشند نه «ماموریت محور». این تفاوت کوچک اما کلیدی، ریشه بسیاری از مشکلات است.
در مقابل، در کشورهای پیشرفته ترکیب منابع بسیار متنوع تر است.
- در ژاپن و کره جنوبی بیش از ۶۰ درصد هزینه آموزش عالی از شهریه تامین می شود، اما دولت هم حمایت های هدفمند دارد.
- در سنگاپور حدود یک سوم بودجه دانشگاه های بزرگ از قراردادهای صنعتی و تجاری سازی فناوری می آید.
- در اروپا با وجود دولتی بودن سیستم، دانشگاه ها از مسیر پروژه های تحقیقاتی، جذب دانشجوی بین المللی و فعالیت های خدماتی درآمدهای مهمی دارند.
نکته مشترک بین این کشورها این است که دانشگاه فقط یک مصرف کننده بودجه نیست؛ یک «بازیگر اقتصادی» است که توان تولید ارزش دارد.
ورشکستگی و ادغام؛ تصمیم هایی که جهان تجربه کرده و ما هم دیر یا زود با آن روبه رو می شویم
در آمریکا از سال ۲۰۱۶ به بعد، بیش از ۱۰۰ دانشگاه و کالج کوچک بسته شده یا با یک نهاد دیگر ادغام شده اند. کاهش جمعیت دانشجو و هزینه های بالای نگهداری ساختمان ها دو دلیل اصلی بوده است.
در اروپا، کشورهایی مثل دانمارک و هلند برنامه ادغام دانشگاه های کوچک را با هدف ارتقای کیفیت و کاهش هزینه اجرا کرده اند.
در ایران هم نشانه های این روند قابل مشاهده است. برخی دانشگاه های کوچک دولتی و غیرانتفاعی با افت شدید تقاضا مواجه شده اند و آینده آنها بدون ادغام یا تغییر ماموریت مبهم است. این موضوع خوشایند نیست، اما انکار هم شدنی نیست. بخشی از آینده آموزش عالی ایران احتمالاً با همین تصمیم های سخت شکل خواهد گرفت.
مدل های کسب و کار جدید؛ اگر دانشگاه تغییر نکند ماندگار نمی ماند
دانشگاه ها در دنیا دیگر تنها به شهریه و بودجه دولتی تکیه نمی کنند. مدل های جدیدی در حال شکل گیری است که چند نمونه مهم آن را اضافه می کنم:
- دانشگاه های مبتنی بر فناوری و آموزش ترکیبی که با هزینه کمتر و کیفیت بیشتر آموزش ارائه می دهند
- درآمد از قراردادهای صنعتی و پژوهش های کاربردی
- سرمایه گذاری روی استارتاپ ها، پارک های علم و فناوری و شرکت های دانش بنیان
- دوره های کوتاه مدت مهارت محور به جای اتکا به دوره های چهارساله
برای نمونه، دانشگاه ملی سنگاپور (NUS) هر سال به اندازه بودجه چند دانشگاه متوسط ایرانی فقط از حق امتیاز فناوری و سرمایه گذاری های دانش بنیان درآمد دارد. در چین دانشگاه های برتر با حضور در پارک های عظیم علم و فناوری عملاً به بازیگران جدی اقتصادی تبدیل شده اند.
مقایسه اینها با وضعیت بسیاری از دانشگاه های ما که هنوز بخش عمده درآمدشان از شهریه یا بودجه دولتی است، نشان می دهد مسیر آینده روشن است: دانشگاه باید مدل کسب و کار داشته باشد.
آینده دانشگاه های کوچک و منطقه ای؛ بقا با تغییر ممکن است
دانشگاه های کوچک در ایران و بسیاری از کشورها با سه چالش اصلی روبه رو هستند:
- کاهش جمعیت دانشجو
- افزایش هزینه های ثابت
- رقابت با دانشگاه های بزرگ و آنلاین
کشورهایی مثل ژاپن، دانمارک و کره جنوبی تجربه مشترکی دارند: دانشگاه کوچک اگر ماموریتش را عوض نکند، یا باید ادغام شود یا منحل. اما یک راه سوم هم وجود دارد: تخصصی شدن. یعنی دانشگاه به جای اینکه همه چیز ارائه دهد، روی چند حوزه محدود که نیاز منطقه است تمرکز کند. بعضی دانشگاه های اروپایی با همین مدل نه تنها باقی مانده اند بلکه به مراکز مرجع منطقه ای تبدیل شده اند.
در ایران هم اگر دانشگاه های کوچک به سمت تخصص منطقه ای، مهارت آموزی، فناوری محلی و همکاری با صنعت بروند، شانس بقای بیشتری خواهند داشت.
بحران هزینه کرد؛ مساله ای که کمتر درباره اش صحبت می کنیم
بخش بزرگی از بودجه دانشگاه ها صرف هزینه های پرسنلی، نگهداری ساختمان ها و هزینه های پنهان می شود. دانشگاه های پیشرفته معمولاً ساختار هزینه سبک تری دارند و بخش قابل توجهی از بودجه را صرف پژوهش و نوآوری می کنند.
اما در ایران، هزینه های غیرآموزشی و غیرپژوهشی به شدت بالاست. این باعث شده حتی اگر درآمد جدیدی ایجاد شود، باز هم دانشگاه از نظر مالی احساس گشایش نکند.
برای اصلاح این وضعیت چند اقدام ضروری است:
- چابک سازی ساختار اداری
- کنترل هزینه های غیرضروری
- بازطراحی مدل تخصیص بودجه در سطح ملی
- تمرکز بر فعالیت های درآمدزا و ارزش آفرین
- شفافیت مالی و گزارشگری دقیق
جمع بندی؛ دانشگاه آینده را با مدل دیروز نمی توان اداره کرد
اگر بخواهیم صریح حرف بزنیم، دانشگاهی که فقط به بودجه دولتی یا شهریه تکیه کند، در آینده نزدیک با بحران روبه رو می شود. جهان آموزش عالی دهه آینده، جهان ادغام ها، تخصصی شدن ها، مدل های کسب و کار جدید و رقابت برای بقا است.
راه پیش رو هرچند چالش دارد، اما روشن است: دانشگاه باید به نهادی یادگیرنده، انعطاف پذیر و ارزش آفرین تبدیل شود. اگر این تغییر اتفاق بیفتد، نه تنها پایداری مالی به دست می آید، بلکه نقش دانشگاه در توسعه ملی هم تقویت می شود.
دیدگاهها